Düşünme Üzerine Taksonomik Düşünme-
Görünür Düşünce 2
Böyle başlıklar atınca zorlu bir makale izlenimi yaratıyor ama ben bir öğretmenim anlaşılır şekilde anlatmanın uzmanıyım. O yüzden hemen gözünüz korkmasın ve okumak için endişelenmeyin.
Bakmayın böyle kendinden ağır kelimelerin yan yana sıralanmasına, önce tek tek anlamlarını açıklayalım ve metaforlarla ilerleyelim; işte o zaman daha anlaşılır ve keyifli olacak.
- Taksonomi: Eğitim fakültesi mezunlarının yani öğretmen ve eğitimcilerin aşina olduğu bir kelime. Eğitim dünyasında öğrenme aşamalarını sıralama anlamına gelir. Biz hangi aşamalarla öğreniriz, onu maddeleştirir. Bloom’un Taksonomisini duymuş olmalısınız. En klasik ve sık kullanılanı odur ama öğrenme üzerine araştırmalar yaptıkça birbirine benzer ama ufak dokunuşlarla başkalaşan onlarca taksonomi ile karşılaşırsınız.
İşte bu yazıda biz de SOLO Taksonomi’den bahsedeceğiz.
Tanımlamalara devam edecek olursak;
- Görünür Düşünce: İnsan denen varlık için kaçınılmaz bir bilişsel yetinin her birey için nasıl işlediğini kanıtlama yolları, diyebiliriz. Yani hepimiz düşünürüz de nasıl düşünürüz? İşte onu gözle görebileceğimiz şekilde sunabilmemizi sağlayan ve sorulardan oluşan teknikler listesi. Bu teknikler sayesinde karşımızdaki de biz de düşünce yapımızla; neyi ne kadar bildiğimizle yüzleşiyoruz.
Howard Gardner’in direktörlüğünü yaptığı Harvard Üniversitesi bünyesindeki Project Zero’nun çalışmalarından birisi olan Visible Thinking- Görünür Düşünme Rutinlerini irdelemeye ve örneklendirmeye ilk yazımızda başlamıştım. Bu yazımızda da sadece rutinleri tek başına değil bir kurama, bir ilkeye dayandırarak örneklendirmek isterim.
Düşünme Rutinlerine devam etmeden önce Solo Taksonomi’yi de tanıtmak isterim. Bu taksonominin her adımı aslında düşünmemizi somutlaştırmada ve görünür kılmada bize yardımcı olacak:
- Solo Taksonomi: John Biggs ve Kevin Kolins’in 1982 yılında Piaget’in bilşişsel gelişim evrelerine göre şekillendirdikleri bir taksonomidir. Structure of the Observed Learning Outcome (Gözlemlenen Öğrenme Çıktılarının Yapısı) kelimelerinin baş harflerinden oluşur.
Piaget’in bilişsel gelişim evrelerinden farkı, bu evrelere yaş dönemlerine göre bakmaz çünkü aynı yaşta ama farklı bilişsel evrede olan bireyler olduğu gerekçesi ile çocukların sorulara verdikleri cevaplara odaklanır. Daha açıkça evreleri açıklamak gerekirse:
- SOLO Evresi——-Yapı Öncesi Evre——– Çocuk sorulara cevap veremez çünkü alanla ilgili bilgiye sahip değildir.
- SOLO Evresi———-Tekli Yapı————-Çocuk konu ile ilgili tek yönlü bir bilgiye sahiptir.
- SOLO Evresi———Çoklu Yapı————Çocuk birbirinden bağımsız bilgiler sahibidir ama aralarında bağ kuramaz.
- SOLO Evresi————–İlişkilendirme———Bildikleri arasında bağ kurabilir.
- SOLO Evresi————-Soyutlama—————Bilgiyi kullanarak yeni bir alanla bağlantı kurar, genellemeler yapar, hipotezler oluşturur.
Hadi örneklendirelim.
Kullanacağımız Görünür Düşünce Rutini: Düşün- Konuş-Paylaş
Önemli bir rutin çünkü öğretmenin de öğrencinin de dikkatini düşünme sürecine çekiyor. Biz öğretmenler sınıfta bir soru sorarız ve çoğunlukla da hızlı parmak kaldıran parlak çocukların tuzağına düşeriz. Birkaç parmak havaya kalkar ve biz de hemen söz hakkı veririz. Tamam hadi genelleştirmeyelim ama itiraf edelim, bu tuzağa en az bir kere düşmüşüzdür.
Oysa tüm çocukların sessizce düşünme sürecine ihtiyaçları vardır.
Rutinin 1. Adımı DÜŞÜN: En azından bir dakika sorulan soruya verecekleri cevapları düşünsünler. Hatta mümkünse yazarak düşünsünler. Hem geçen yazıda bahsettiğimiz gibi bilinçaltına itilen dosyalara daha kolay ulaşırlar. Hem de sizin için düşünceler görünür olmaya başlar.
Sadece düşünmek yetmez. Herkes düşüncelerini paylaşmaya ihtiyaç duyar. Kimisi topluluk önünde korkar ve söylemeye çekinir; kimisi için boş konuşmak fark etmez, aklına geleni söyler. İster istekli olsun ister isteksiz herkes konuşabilmeli. Nasıl mı?
Rutinin 2. Adımı KONUŞ- Düşünme aşamasından sonra yanındaki arkadaşına dön ve konuş yönergesi verilir. En az 2 dakika herkesin eteğindekileri döküp rahatlamasına fırsat vermeli. Aralarda gezerek siz de konuşulanlara şahit olup, çoğunluğun fikrini duyma şansı yakalayabilirsiniz.
Rutinin 3. Adımı PAYLAŞ– Şimdi başa döndük. Artık gönüllüler, güç toplayanlar, cesaretlenenler sizinle(otorite ile) ve sınıfla fikirlerini paylaşabilirler. Böylelikle söz hakkı veremeseniz de konuşma şansı yakaladıkları için tüm öğrencileriniz rahatlamış olacak.
Rutini de gördüğümüze göre artık sorumuzu sorabiliriz. Sorudan sonra düşünme rutinimizi uyguluyoruz ve SOLO Taksonomi adımları ile görünen düşünceleri sınıflandırıp değerlendirebiliriz.
Soru: Ezogelin nedir ve nasıl yapılır?
Düşün- Düşüncelerini yaz (2 dakika)
Konuş- Yanındaki arkadaşınla bilgilerini, aklına gelenleri paylaş( 3 dakika)
Paylaş- Dileyenler sınıfa fikirlerini açıklayabilirler ( 5 dakika)
Çıkan sonuçların SOLO Taksonomideki Yeri
- Evre—– Yapı Öncesi —— Hiçbir fikrim yok/ Bir yemek miydi?/ Bir türkü mü?
- Evre—–Tekli Yapısal——Bir çorba
- Evre—-Çoklu Yapısal—– İçinde mercimek, pirinç , salça hatta soğan olan bir çorba
- Evre—-İlişkilendirme—-Kıvamı koyu olsun diye nişasta olan bir içeriğe sahip. İçine patates ya da pirinç bu yüzden koyuluyor olmalı. Diğer mercimek çorbasından farkı olarak içerikleri piştiği gibi bırakılıyor, blenderdan geçirilmiyor.
- Evre—–Soyutlama—– Türk yemek kültüründe yemekleri lezzetlendirmek için soğan ve salça ikilisi kullanılıyor. Bu çorbanın bu kadar lezzetli olmasının sırlarından biri de çorbalarda pek kullanılmayan soğan kavurma tekniğinin burada yapılması olmalı.
Sorulara verilen cevaplarla, öğrencilerin düşünme süreçleri ve hangi bilişsel düzeyde oldukları yeterince görünür oldu mu?
Sadece düşünme ile eleştirel düşünme arasında çok belirgin bir fark vardır. Düşünen kişiler bilgileri, çağrışımlara dayanarak kavrarlar; eleştirel düşünenler bilgileri ilkelere dayandırarak kavrarlar.
Sadece bir etkinliği güzel ve ilgi çekici diye kullanmak öğretmenliğin özüne aykırı. Lütfen ben bu etkinliği neden yapıyorum, çocuk bundan ne alacak, hangi kuramsal ilkelere dayanıyor bu yaptıklarım sorularını kendinize sormayı unutmayınız.
Bu arada geçen yazımı okuyanlar Düşünme Biçimleri arasında Taksonomik Düşünme diye bir kavram yok diyeceklerdir. O da benden (bir öğretmenden) literatüre hediye olsun.
Sağlıkla kalın.
Nurcan İnan
Eğitim Programları Geliştirme Uzmanı
Eğitim Danışmanı
Kaynaklar: Dewey, John. Demokrasi ve Eğitim. Başarı Yayıncılık. 1996
Biggs John ve Collis Kevin. EVALUATING THE QUALITY OF LEARNING The SOLO Taxonomy (Structure of the Observed Learning Outcome). Academic. Press. 1982
http://www.pz.harvard.edu